languages

Ela Kamola

Michael W. Pariza i współpracownicy z Uniwersytetu Wisconsin-Madison w 1987 roku, przypadkowo podczas poszukiwań substancji rakotwórczych w tłuszczu zwierzęcym, zaobserwowali, że występują w nim substancje działające przeciwnie, hamujące kancerogenezę u myszy, u których wcześniej chemicznie indukowano nowotwór. W późniejszych badaniach stwierdzono, że substancje te, to sprzężone dieny kwasu linolowego, CLA (ang. Conjugated Linoleic Acid). To odkrycie stało się motorem do kolejnych badań nad sprzężonymi dienami kwasu linolowego.

Z chemicznego punktu widzenia CLA to wiele izomerów pozycyjnych i przestrzennych kwasu linolowego. Powstają one w procesie bio-uwodorniania polienowych (wielonienasyconych) kwasów tłuszczowych: linolowego i α-linolenowego. Nazwa „sprzężone dieny kwasu linolowego” pochodzi od charakterystycznej budowy cząsteczek zawierających dwa podwójne wiązania rozdzielone jednym wiązaniem pojedynczym. Od tego, przy których węglach w łańcuchu położone są wiązania podwójne i w jakiej są konfiguracji (cis lub trans), zależy działanie poszczególnych izomerów.

W organizmach zwierząt, proces powstawania sprzężonych dienów kwasu linolowego zachodzi przy udziale enzymu anaerobowej bakterii Butyrivibrio fibrisolvents zasiedlającej w największym stopniu przewód pokarmowy przeżuwaczy. Część powstałych dienów zostaje wchłonięta, a następnie przetransportowana do tłuszczu mleka oraz tłuszczu śródmięśniowego i zapasowego tych zwierząt.

W organizmie człowieka również występują bakterie zdolne do przekształcania kwasu linolowego w CLA, jednak kwas linolowy prawie w całości zostaje wchłonięty w jelicie cienkim, a do jelita grubego – obszaru działania bakterii – dostaje się już tylko niewielka jego część. Dlatego też ilość wytwarzanego w organizmie ludzkim CLA jest tak mała, że nie bierze się jej pod uwagę.

Źródłem CLA dla człowieka są rożne produkty żywnościowe, jednak istotna z punktu żywieniowego ilość występuje w mięsie wołowym i tłuszczu mleka. W wołowinie 3,1 – 8,5 mg/g tłuszczu, a w mleku i jego przetworach 2,3 – 26,0 mg/g tłuszczu. W tłuszczu wołowym i mlecznym dominuje izomer cis- 9, trans-11.

Pierwsze badania nad sprzężonymi dienami kwasu linolowego dotyczyły działania antymutagennego i antykancerogennego. Kolejne badania wykazały, że CLA hamuje wzrost rożnych typów komórek nowotworowych w sposób zależny od dawki i czasu traktowania. Badania te wykonywano na gryzoniach (myszy, szczury). Pozytywne wyniki zachęcały do rozszerzenia badań nad tymi substancjami. Okazało się, że CLA przeciwdziałają wystąpieniu doświadczalnie indukowanej miażdżycy, hamują rozwój osteoporozy, polepszają tolerancję węglowodanów, a także powodują wzrost tkanki mięśniowej kosztem zmniejszania tłuszczu w masie ciała zwierząt.

Działanie sprzężonych dienów kwasu linolowego w organizmie zwierząt jest wielokierunkowe. Prace nad poszukiwaniem podstaw tego działania obaliły przypuszczenia, że CLA posiadają działanie antyoksydacyjne, co wykazały modelowe badania fosfolipidów błon komórkowych składających się z 1-palmitynianu-2-linolenianu-fosfatydylocholiny prowadzone przez Van der Berga.

Tak więc same CLA nie są antyoksydantem, czyli nie mogą działać ani jako związki chelatujące jony metali, ani jako zmiatacze wolnych rodników. Z CLA mogą jednak powstawać kwasy furanowe, które mogą działać jako zmiatacze wolnych rodników i wywierać działanie antyoksydacyjne w organizmach żywych (Martin P. Yurawecz – Maryland). Badania na zwierzętach pokazują, że CLA zmniejszają zawartość tłuszczu u świń, myszy i chomików, przy nie zmienionej ilości spożycia energii. Efekty te spowodowane są zmniejszeniem odkładania zapasów tłuszczowych i zwiększeniem rozpadu kwasów tłuszczowych w adipocytach (komórkach tłuszczowych.

Mechanizm działania CLA polega na zmniejszaniu rozmiarów komórek tłuszczowych, a nie – ich redukcji. Badania Yeonhwa Park z Uniwersytetu Massachusetts wykazały, że za efekt ten odpowiedzialny jest izomer CLA o konfiguracji trans-10, cis-12. Ważne jest, że wraz ze zmniejszeniem zawartości tłuszczu zwiększa się udział tkanki mięśniowej w ciele zwierząt.

Odkrycie to spowodowało, że na rynku pojawiło się wiele preparatów zawierających w swym składzie sprzężone dieny kwasu linolowego, uzyskane głównie w wyniku alkalicznej izomeryzacji kwasu linolowego lub olejów bogatych w kwas linolowy. Preparaty te to najczęściej mieszaniny izomerów: cis-9, trans-11 i trans-10, cis-12. W wielu dominują 3 izomery: cis-11, trans-13 (ok. 23%); cis-10, trans-12 (ok. 30%); cis-9, trans-11 (ok. 28%). Zdarza się, że producenci nie podają informacji, ile biologicznie czynnego izomeru zawiera preparat.

Badania wstępne przeprowadzone na ludziach nie potwierdzają większości wyników badań na zwierzętach. Ich wyniki nie są jednoznaczne. W niektórych przypadkach nie obserwowano istotnej redukcji masy ciała, ani przyrostu masy mięśniowej po włączeniu CLA do diety, w innych stwierdzano , że CLA pozwala zredukować masę ciała. Aby zachować obiektywizm, należy wspomnieć, że przeprowadzone w Norwegii trzymiesięczne badania na ludziach wykazały spadek ogólnej zawartości tłuszczu do 20% w organizmie (np. dla człowieka o zawartości tłuszczu 15% oznaczałoby to rzeczywisty spadek zawartości tłuszczu do 12%). Brak jest jednak informacji co do sposobu prowadzenia badań, a co za tym idzie – wiarygodności wyników.

Podsumowując nie ma badań, które wskazywałyby na niekorzystne działanie CLA zarówno u zwierząt, jak i u ludzi, podobnie jak nieokreślona jest zalecana czy optymalna dawka CLA dla człowieka. Z drugiej strony nie ma też dowodów na to, że CLA ma wpływ na zapasową tkankę tłuszczową u ludzi, stąd polecanie suplementacji diety preparatami CLA powinny poprzedzić szczegółowe badania nad działaniem poszczególnych izomerów CLA w organizmie człowieka zdrowego i chorego oraz ustalenie ich optymalnej dawki. Kwestia sprzężonych dienów kwasu linolowego jest więc nadal otwarta i pozostaje nam czekać na wiarygodne wyniki kolejnych badań, zachowując rozsądek w stosunku do pojawiających się informacji o „cudownym” działaniu preparatów CLA.

Warto zajrzeć:

lista artykułów

góra strony